شنبه 25 آذر 1396_ 28 ربيع الأول 1439 _ 16 دسامبر 2017
  معرفی بناهای تاریخی شهرستان ری


نيم نگاهي به جاذبه های تاریخی عروس البلاد "ری"


ری باستان

ری كه اكنون آثار بازمانده آن در شش كیلومتری جنوب شرقی تهران به چشم می خورد از نظر قدمت با نینوا و بابل هم عهد بوده و از نظر عظمت، از مهمّترین بلاد سده های نخستین اسلامی بشمار می آمده است . جز بغداد و نیشابور شهری با آن قابل رقابت نبوده است . باید به حق ری را مادر تهران دانست . بنای اوّلیه و هسته اصلی این شهر كهن در اطراف چشمه علی واقع بوده است . در نزدیكی این چشمه، تپّه هائی وجود دارد كه بسیار كهن و باستانی است .

در كاوشهای علمی كه بعمل آمده معلوم گردیده در دل آنها آثاری نهفته است كه از تمدنی كهن داستانها دارد . ضمن كاوشهای علمی كه بسال 1935 میلادی در دامنه جنوبی كوه چشمه علی و اراضی مشرف به باغ صفائیه بعمل آمد، ظروف منقش سفالین مربوط به حدود چهار تا شش هزار سال پیش پیدا شد و نشان داد كه در كنار و امتداد این چشمه قدیمی ، انسانهای متمدنی زندگی می كرده اند ، و اینها همان سكنه نخستین پهنه ری هستند .

نام جاذبه: محوطه باستاني گورستان زيرين و زبرين

شرح و مشخصات جاذبه: از ري باستان دو قبرستان مهم شناسايي شده است. گورستان زيرين در شرق ارگ سلجوقي قرار دارد و سال 1370 مورد كاوش قرار گرفته است.گورستان ديگر در دامنه جنوبي كوه بي بي شهربانو مقابل كوه نقاره خانه قرار دارد. در كاوشها 18 گور شناسايي شده است كه چهار نوع تدفين داشته از جمله: طرح مستطيل- نقشه مدور- چند ضلعي و گورهاي ساده بدون برج و مقبره. به نظر مي آيد افراد مدفون در اين مقبره از مسلمانان صدر اسلام بوده اند .

 

نام جاذبه: زندان هارون شماره ثبت ملي: 408

شرح و مشخصات جاذبه: سمت چپ جاده خراسان حدود 3 كيلومتري شمال غربي غني آباد روستاي متروكه زندان هارون قرار دارد كه بناي سنگي زندان هارون در مقابل آن قرار دارد. بناي زندان از سنگهاي خروجي آتش فشاني با ملاط گچ ساخته شده است. بنا به شكل مكعب و از بيرون به طول و عرض 30/16 متر و به ارتفاع 9 متر در 2 طبقه ساخته شده است. قدمت آن به دوره هاي ساساني و سلجوقي نسبت داده مي شود.فصل اول مرمت و بازسازي به تازگي پايان پذيرفته است. در اطراف زندان حوضچه بزرگ آب و درختهاي ميوه قرار دارد.

نام جاذبه: برج طغرل شماره ثبت ملي: 147

شرح و مشخصات جاذبه: برج منسوب به طغرل اول سلجوقي و طغرل بيگ مي باشد و متعلق به نيمه دوم قرن 6 هجري است. ارتفاع برج 20 متر و قطر داخلي و خارجي بنا 11 و 15 متر است. طرح آن مدور مي باشد و 24 ترك دارد. داراي تزيينات و كتيبه اي به خط كوفي بوده كه در مرمت دوره قاجاريه از بين رفته است. برج در سال 1301 هجري به فرمان ناصرالدين شاه قاجار مورد مرمت قرار گرفته است. مقبره استاد محيط طباطبايي با شماره ثبت ملي 2097 در محوطه برج قرار دارد.

 نام جاذبه: تپه ميل( آتشكده ري) شماره ثبت ملي: 407

شرح و مشخصات جاذبه: حدود 12 كيلومتري جنوب شرقي ري بر فراز تپه اي بلند در روستاي قلعه نو قرار دارد. آتشكده متعلق به دوره ساساني مي باشد كه نخستين بار در سال 1909 مورد كاوش قرار گرفت.

طرح كلي بنا تالار ستون داري است با دو رديف ستون 4 گوشه سه تايي. يك جفت قوس هلالي با مقطع بيضي است.ورودي اصلي راهروي زيرين در جبهه شرقي زير ايوان اصلي است. در ترجمه تاريخ طبري آتشكده ري قديمي تر از آتشكده هاي ديگر معرفي شده است.اين اثر يكي از مهمترين آثار مورد بازديد گردشگران است. بناي آن از لاشه سنگ و ملاط ساروج است.

نام جاذبه: كاروانسراي شاه عباسي

شرح و مشخصات جاذبه: كاروانسرا در خيابان حرم قرار دارد. پلان آن 4 ايواني بوده و شامل يك طبقه با حياطي 8 گوشه است. بنا متعلق به دوره صفويه مي باشد.در اطراف حياط حجره ها قرار دارند و اصطبلها از حياط قابل دسترسي اند. كاروانسرا در دوره قاجاريه مورد مرمت قرار گرفته است. در گذشته داراي كتيبه اي سنگي به تاريخ 1027 بوده كه امروزه اثري از آن نيست. كاروانسرا از موقوفات آستانه حضرت عبدالعظيم است كه از آن به عنوان انبار كسبه بازار استفاده ميشود.

 

نام جاذبه: كاروانسراي كنارگرد شماره ثبت ملي: 1342

شرح و مشخصات جاذبه: در جاده حسن آباد فشاپويه قرار دارد. اثري است از دوره صفويه كه مورد مرمت و بازسازي ميراث فرهنگي قرار گرفته و يكي از پايگاههاي پاسداران ميراث فرهنگي با استقرار نيرو در آنجا قرار دارد.كاروانسرا داراي پلان 4 ايواني مي باشد. اين كاروانسرا در ابتداي شهرستان حسن آباد و از معدود كاروانسرا هايي است كه بناي كاملا" سالمي دارد .

  نام جاذبه: برج اينانج ( گورستان سلطنتي)

شرح و مشخصات جاذبه: در دامنه كوه نقاره خانه- در جاده امين آباد- هفت دستگاه – اثري معظم با پلاني دايره اي قرار دارد. اشميت در اين برج حفارياتي داشته و با توجه به بدست آمدن گورهاي متعدد سلطنتي و مجلل اين اثر به گورستان سلطنتي معروف شده است. قطعات پارچه هايي گرانبها از دوران آل بويه از اينجا بدست آمده است. برج متعلق به اينانج يكي از فرماندهان ري از زمان سلطان سنجر سلجوقي مي باشد كه در اينجا مدفون گرديده است.

نام جاذبه: آستانه حضرت عبدالعظيم و بقاع متصل به آن شماره ثبت ملي: 406

شرح و مشخصات جاذبه: مجموعه آستانه محل دفن امامزاده حمزه و امامزادگان طاهر و مطهر نيز مي باشد كه هرساله مورد زيارت ميليونها زائر از كشورهاي اسلامي قرار مي گيرد. اولين گنبد ساخته مجدالملك اردستاني ست و رواق و ايوان بنا را شاه طهماسب صفوي در سال 944ق. ايجاد كرده است.ضريح نقره آن از فتحعلي شاه و آينه كاري و نقاشي ايوان جنوبي ساخته ميرزا آقاخان نوري مي باشد. كتيبه خط كوفي پيشاني اتاق مقبره از بقاياي كهنترين بخش حرم مي باشد. در مجموعه بزرگان و مشاهير بسياري خفته اند.

نام جاذبه: دژ رشكان

شرح و مشخصات جاذبه: دژ منسوب به اشكانيان است و مابين ضلع غربي كارخانه گليسيرين و ضلع جنوبي كارخانه قديم سيمان ري قرار گرفته است.دژ يكي از دژها و قلاع محافظ هسته اوليه ري مي باشد. دژ داراي ساختاري از لاشه سنگ و ساروج مي باشد. فصل اول حفاري اين دژ در بهار سال سال 85 توسط ميراث فرهنگي صنايع دستي و گردشگري استان تهران به سرپرستي آقاي افروند حفاري گرديد /.

نام جاذبه: باروي ري

شرح و مشخصات جاذبه: محدوده آن حدود 1800×2500 متر بوده است. قطر و ريشه ديوار بسته به شرايط زمين بين 5 تا 9 متر با پشتيبان است كه به تدريج در ارتفاع بالا از ضخامت آن كاسته مي شود. بارو به دو بخش شرقي و غربي تقسيم مي گردد و بقاياي آن از منتها اليه آن در كنار خيابان ابن بابويه تا غربي ترين نقطه آن به طول 453 متر مي باشد. ميراث فرهنگي استان تهران طي سالهاي 80-81 ديوار را بازسازي نمود.

نام جاذبه: امامزاده بي بي زبيده

شرح و مشخصات جاذبه: بناي اصلي حرم از قرن 9 هجري مي باشد كه در اوايل دوره قاجاريه سرداب شرقي- غربي يا دهليز ورودي و اتاق مجاور آن در بخش شمالي ايجادشده و بالاي آن رواق و ايوان برپا كرده اند و ايوانهايي در سر جانب حرم الحاق شده است..صندوق چوبي حرم از دوره قاجاريه مي باشد. مردم معتقدند وي فرزند بي بي شهربانو و امام حسين مي باشد. بي بي زبيده مورد احترام اهالي ري و محل اداي نذورات زنان مي باشد.

نام جاذبه: تپه چشمه علي شماره ثبت ملي: 202

شرح و مشخصات جاذبه: محل استقرار تمدن شش هزار ساله چشمه علي مي باشد كه در سال 1313 هجري توسط اشميت مورد حفاري قرار گرفت و فوت ناگهاني اشميت باعث شد گزارش چنداني از حفريات منتشر نگردد. سفالهاي چشمه علي زيباترين سفالهاي پيش از تاريخ مي باشد كه تعدادي از آنها در موزه ملي قابل بازديد مي باشند. تاريخ ظروف سفالين از هزاره ششم تا اواسط هزاره چهارم متغير است.در مرمت باروي ري سطح تپه فضاي سبز ايجاد شد و با ايجاد فواره هايي در مقابل نقش برجسته محوطه ساماندهي گرديده و فضايي مناسب جهت جذب توريست ايجاد گرديد.

نام جاذبه: نقش برجسته چشمه علي شماره ثبت ملي:2284

شرح و مشخصات جاذبه: بر روي صخره چشمه علي نقش برجسته اي ست از دوران قاجاريه كه به دستور فتحعلي شاه قاجار ايجاد شده است. پادشاه بر روي تخت قرار دارد و شاهزادگان و درباريان در اطراف وي به نمايش درآمده اند. اشعاري كه تاريخ ايجاد كتيبه را يادآور مي گردد در دور صفحه كتيبه نقش شده است.

نام جاذبه: چشمه علي

شرح و مشخصات جاذبه: انتهاي غربي رشته كوه بي بي شهربانو كوهي كم ارتفاع قرار دارد كه از دامنه جنوبي آن چشمه پر آبي مي جوشد. چشمه علي در دوران قبل از اسلام به نام خانواده سورن كه از خاندان مهم ايران و ري بودند ، خوانده مي شده است و در دوران اسلامي به چشمه علي معروف شده كه اقوال مختلفي در مورد نام چشمه وجود دارد. چشمه سر منشاء حيات يكي از كهن ترين تمدن هاي جهان و بنياد شهر باستاني ري بوده است.

نام جاذبه: ارگ سلجوقي

شرح و مشخصات جاذبه: در مقابل دژ رشكان ارگ قرار دارد كه ديواره و استحكامات ضلع شمالي آن باقي مانده است. مصالح مورد استفاده آن خشت و چينه مي باشد. " اشميت " سرپرست هيات ري كاوش هايي پيرامون ارگ انجام داده كه ظروف سفالي زيبايي از آن بدست آمده و در موزه دوران اسلامي مورد بازديد قرار مي گيرد. ارگ سلجوقي همان دارالاماره يا سراي ايالت است كه در كتابهاي عصر سلجوقي از آن نام برده شده است.

نام جاذبه: مقبره بي بي شهربانو شماره ثبت ملي: 256

شرح و مشخصات جاذبه: مقبره بي بي شهربانو در دامنه جنوبي كوه معروف به همين نام واقع شده است. بر اساس روايات بي بي شهربانو همسر امام حسين(ع) و مادر امام سجاد(ع) مي باشد. كهنترين بخش آن گنبدخانه مي باشد كه فضايي مستطيل شكل مي باشد. قديمي ترين اثر تاريخي بقعه كه نوشته در بر دارد صندوق روي مرقد مي باشد. مدفن اصلي حرم از در شرقي مي باشد كه ساخته زمان شاه طهماسب اول است.اصل بنا به دوران آل بويه نسبت داده مي شود. مقبره از اماكن زيارتگاهي مهم استان تهران مي باشد.

نام جاذبه: برج نقاره خانه شماره ثبت ملي: 203

شرح و مشخصات جاذبه: بر فراز كوهي منفرد در جنوب كوه بي بي شهربانو برج مقبره اي 8 ضلعي قرار دارد. بنا متعلق به دوره سلجوقي مي باشد. مقبره داراي سردابه اي كوچك است و فاقد سقف مي باشد. نوع پوشش گنبدي آن مشخص نيست. مقبره متعلق به فردي زرتشتي به نام بوزرجميد بوده است كه تحت تاثير تدفين اسلامي به يادگار چنين بنايي را ايجاد نموده است. در حال حاضر بنا احتياج به مرمت دارد و حفاريهاي غير مجاز در آن انجام شده است.

نام جاذبه: استودان گبرها ( برج خاموشان)

شرح و مشخصات جاذبه: در دامنه شمالي كوه بي بي شهربانو قرار دارد. بنايي است مدور از سنگ لاشه و ساروج و بدون سقف. داراي دو ورودي در شرق و غرب مي باشد و سر در آنها تخريب شده است. قطر بنا 20 متر و ارتفاع ديوار آن 6 متر است. برج متعلق به قبل از اسلام – ساساني – مي باشد كه بنا بر سنت دين زرتشت اجساد متوفيان در آنجا گذاشته مي شد تا پرندگان و ساير حيوانات گوشت آنها را استفاده كرده تا جايي كه تنها استخوان جسد باقي بماند و خاك را آلوده نكند.

نام جاذبه: بقعه ابن بابويه شماره ثبت ملي: 1816

شرح و مشخصات جاذبه: مقبره ابن بابويه يا شيخ صدوق در خياباني كه به نام وي ناميده مي شود قرار دارد.محوطه اطراف بقعه باغ بزرگي است كه از گورستانهاي معتبر تهران و ري است و بزرگان و مشاهير زيادي در آنجا مدفون هستند.مقبره ايشان در دوره قاجاريه پس از سيلي عظيم پديدار گشت و پس از شناسايي براي آن بقعه و آرامگاهي ساخته شد كه در دوره هاي بعد نيز مورد مرمت قرار گرفت.از جمله شخصيتهاي مدفون در آنجا عبارتند از: شيخ رجبعلي خياط – تختي- استاد بهزاد- دهخدا- ميرزاده عشقي- ميرزا ابوالحسن طباطبايي و....

نام جاذبه: مقبره شيخ كليني

شرح و مشخصات جاذبه: مقبره در شرق روستاي كلين قرار دارد و متعلق به پدر محمد كليني مولف كتاب "شريف اصول و فروع روضه كافي" است. اصل بنا نماي بيروني و دروني به همان شكل قديم خود باقي است. بنا متعلق به دوره صفويه مي باشد كه دوره قاجاريه نيز با توجه به كتيبه اي از فتحعلي شاه مورد مرمت قرار گرفته است. مقبره در سال 1410 ه.ق مرمت شده است. محوطه اطراف مقبره گورستان است. در فاصله اي اندك از مقبره تپه اي تاريخي و يخچال طبيعي قرار دارد.

نام جاذبه: تپه عشق آباد شماره ثبت ملي: 255

شرح و مشخصات جاذبه: اين تپه در روستاي عشق آباد، دهستان قلعه نو، بخش كهريزك قرار دارد. يكي از آثار دوره پارتي- ساساني مي باشد و در سال 1315 توسط اشميت مورد كاوش قرار گرفت. از 2 بخش قلعه و بخش تاسيساتي كه احتمالا متعلق به مكاني مذهبي مي باشد ، تشكيل شده است. محدوده آن 80× 80 متر مي باشد و داراي چهار برج خشتي است. از اين قلعه گچبريهاي بسيار زيباي ساساني از جمله نقش بهرام و آزاده بدست آمده كه در موزه ملي ايران با نام چال ترخان به نمايش در آمده اند.

نام جاذبه: بازار تاريخي ري شماره ثبت ملي: 1967

شرح و مشخصات جاذبه: بازار در امتداد شمالي – جنوبي صحن حضرت عبدالعظيم مي باشد كه از شمال به خيابان حرم و ميدان حضرت عبدالعظيم متصل مي شود. بازار در ميانه چهار سوقي را با پوشش گنبدي تشكيل مي دهد كه از غرب به راسته كاروانسرا دوقلو و از شرق به ميدان كوچك متصل مي گردد. بازار توسط ميراث فرهنگي و با مشاركت بازاريان مورد مرمت قرار گرفته است. قدمت بازار به دوره قاجاريه باز مي گردد كه به دستور اميركبير بازسازي شد.

نام جاذبه: قلعه گبري شماره ثبت ملي: 1982

شرح و مشخصات جاذبه: قلعه در جنوب شرقي شهرري قرار دارد و اطراف آن باغداري و سبزيكاري انجام مي شود و در حال حاضر انبار مركزي آستانه حضرت عبدالعظيم است.بناي قلعه به صورت دژي مستحكم و مستطيل شكل با چهار برج تدافعي و ديده باني است.قطر برجهاي گوشه قلعه 14 متر و برج هاي ميانه 5/7 متر است. ارتفاع قلعه حدود برجهاي ديده باني 17 متر است. قلعه از خشت و چينه ساخته شده است و معماري در سطح داخلي آن وجود داشته است. قلعه متعلق به دوره ساساني مي باشد و امكان بازديد از داخل آن وجود ندارد.

نام جاذبه: بقعه امامزاده عبدالله شماره ثبت ملي: 2313

شرح و مشخصات جاذبه: در خيابان فدائيان اسلام و در كوچه اي به همين نام قرار دارد.بناي امامزاده داراي گنبد و ايوان رفيع بوده كه آينه كاري شده و كتيبه كاشي كاري هفت رنگ از دوره قاجاريه دور تا دور زير قوس ايوان را گرفته است.داراي در بسيار زيبايي است كه تماما خاتم كاري گرديده است. محوطه اطراف بقعه گورستان است كه مشاهير زيادي در آن مدفون مي باشند از جمله اسماعيل خان صولت الدوله قشقايي، حسن وحيد دستگردي، عبرت نائيني، عمادالكتاب و ...

نام جاذبه: بقعه جوانمرد قصاب شماره ثبت ملي: 2002

شرح و مشخصات جاذبه: در بزرگراه شهيد رجايي ، سه راه علي آباد بنا قرار دارد. بناي بقعه داراي پلان مربع بوده است. در گذشته بنا داراي ايوان الحاقي بوده كه دو ستون حجاري شده سنگي سقف ايوان را نگه داشته بودند و در حال حاضر اثري از آن وجود ندارد. وي از شخصيتهاي معروف زمان خود بوده و تعزيه اي معروف به نام وي در ماه محرم برپا مي شده است. بناي بقعه توسط ميراث فرهنگي مرمت شده است.